محمدحسین حمیدی، عضو هیات مدیره توسعه کارآفرینی بهمن | متر و معیار مشخصی در دست نیست تا بتوان اظهار نظر قطعی در رابطه با اینکه آیا اکوسیستم استارت‌آپی کشور افول کرده یا خیر، ارائه کرد. اگر مجموعه‌هایی که فضای کارآفرینی را پایش می‌کنند، اطلاعاتی را به اشتراک بگذارند شاهد تحلیل‌های بهتری در رابطه با سازوکارهای این اکوسیستم خواهیم بود. در ادامه این یادداشت به بیان مشاهدات و برداشت‌های خود در رابطه با اکوسیستم استارت‌آپی کشور پرداخته‌ام.

کاهش سرعت رشد برخی شرکت‌های نوپا که در سال‌های گذشته رخ داده نمی‌تواند نشانه قطعی برای افول فضای استارت‌آپی باشد زیرا برخی از استارت‌آپ‌ها طی چند فصل گذشته رشد خوبی را از خود به نمایش گذاشتند. رویدادهایی مانند الکام استارز نیز کند شدن نرخ تولد استارت‌آپ‌ها را تأیید نمی‌کند. می‌توان گفت از هیجان سال‌های آغازین شکل‌گیری جریان کارآفرینی ایران کاسته شده و فضا به سمت پختگی و بلوغ بیش‌تر در حرکت است. با توجه به چیده شدن به اصطلاح «میوه‌های در دسترس»، می‌توان حدس زد یافتن ایده‌های ساده‌تر که در گذشته اجرایی نشده مشکل‌تر می‌شود و موج جدید کارآفرینی شامل شرکت‌هایی خواهد بود که کارهای جدی‌تر، بنیادی‌تر و عمیق‌تری انجام می‌دهند.

طبیعی است این موج جدید تا به اوج برسد به زمان نیاز دارد و در سال‌های آتی باید منتظر بمانیم تا ثمراتش را ببینیم. همچنین شاهد تیم‌هایی خواهیم بود که نگاه به بازارهای خارجی دارند و ممکن است یا با توجه به شرایط سیاسی حاکم بر فضای بین‌المللی چراغ خاموش کار کنند یا به خاطر هدف‌گیری مخاطبان خارج از مرزهای کشور، در داخل کشور برای عموم مردم کم‌تر شناخته شده باشند و به عنوان نشانه‌های رونق این فضا دیده نشوند. در حال حاضر شاهد ظهور نمونه‌هایی از استارت‌آپ‌ها هستیم که بر پایه الگوی رایج نسل اول استارت‌آپ‌های ایرانی، یعنی شبیه‌ساز شده از نمونه‌های موفق خارجی، نیستند. بلکه نوآوری، جوشش درونی و خلاقیت در آنها متبلور است.

شتابدهنده‌ها، رویدادها، فعالیت‌های پررنگ رسانه‌ای و مواردی از این دست عناصر مهمی در ایجاد موج و هیجان اولیه برای شکل‌گیری فضای کارآفرینی به ویژه دیجیتال ایران بودند و هستند. شور و شوق برای آغاز به کار، یک نیروی پرقدرت است ولی در ادامه لازم است با درایت و پختگی همراه شود. شاید از این فضای هیجانی کاسته شده باشد ولی مثبت بخواهیم نگاه کنیم معنایش رشدیافته‌گی بیشتر است.

ناکارآیی‌هایی مراکز رشد یا پارک‌های فناوری باعث شده تا مدل شتابدهنده‌ها با وجود نواقصی که دارند مورد استقبال قرار بگیرند. ضمناً باید به این نکته توجه کرد که مدل شتابدهنده فقط در ایران مورد نقد قرار نگرفته است. حدود سه سال پیش مقاله‌ای در یکی از منابع خارجی پیش‌بینی کرده بود بخش عمده‌ای از شتابدهنده‌ها ظرف سال‌های آینده تعطیل خواهند شد. یکی از دلایل عمده‌ای که برای این اتفاق ذکر شده بود اتکای شتابدهنده‌ها به منابع دولتی و عمومی بود که عمدتاً پایدار نیستند.

همچنین در این مقاله اشاره شده بود شتابدهنده‌هایی شانس بقاء دارند که توسط یک نهاد سرمایه‌گذاری جسورانه پشتیبانی شود. چیزی که در ایران شاهدش بودیم این بود که شتابدهنده‌ها کمک می‌کردند تیم‌ها آغاز کم‌ریسک‌تری را داشته باشند ولی زنجیره کامل نبود و برای رشد در مقیاس‌های بالا تیم‌ها با خلاءهایی مواجه می‌شدند که در مواردی منجر به یأس و دلسردی می‌شد.

به نظر می‌رسد در حال حاضر سرمایه‌گذارهای جسورانه که در مراحل خیلی اولیه یا ابتدایی شکل می‌گیرند هوشمندی و آگاهی بهتری نسبت به کارشان پیدا کردند و ادبیات و اصول حاکم بر سرمایه‌گذاری جسورانه، این روزها، بهتر درک می‌شود. همچنین سرمایه‌گذارها در حال حاضر خیلی گزیده‌تر عمل می‌کنند و ارزیابی‌های آنها موشکافانه و کارشناسانه‌تر شده است.

با این حال،‌ به نظر مشکل جدی در سرمایه‌گذاری در مراحل بالاتر و گزینه‌های خروج وجود دارد. در حال حاضر رویکرد ونچر بیلدینگ که توسط IIG و برخی دیگر از مجموعه‌ها دنبال می‌شود در مقابل سرمایه‌گذاری بر روی تیم‌های کارآفرین شکل گرفته که باعث می‌شود کارآفرینی از پایین به بالا، کمتر رشد و گسترش پیدا کند.

امیر شکوهی نیا، هم‌بنیان‌گذار و مدیرعامل سابق شتابدهنده هاردتک و مدیرعامل استارت‌آپ نینیکس | هنگام صحبت در رابطه با فضای استارت‌آپی کشور باید از دید بالاتری به مساله نگاه کنیم. در واقع نباید به دلیل افول تعدادی از نهادها کل این فضا را افول کرده بدانیم؛ همچنین باید این مساله را درک کرد که در فرایند گسترش یک اکوسیستم ممکن است سرعت پیشرفت آن در بازه‌های متفاوت زمانی بالا و پایین شود بنابراین زمانی که سرعت رشد آن کاهش پیدا می‌کند نباید نتیجه گرفت که آن اکوسیستم افول کرده است.

جای خالی استارت‌آپ نماها

اگر بخواهیم در رابطه با اکوسیستم استارت‌آپی کشور صحبت کنیم با توجه با اتفاق‌هایی که طی دو سال گذشته رخ داده و داستان‌های موفقیت کمی که در فضای استارت‌آپی شکل گرفته باید گفت که شرایط برای افرادی که می‌خواهند شروع به فعالیت کنند ناامیدکننده است. افرادی نیز که در گذشته در این فضا فعال بودند با توجه به عدم آمادگی اکوسیستم از اینکه بتوانند با همان فرمان قبلی به کار خود ادامه بدهند ناامید هستند و حس می‌کنند تلاش‌های آنها به نتیجه نخواهد رسید. ماحصل این دو اتفاق این است که‌ های و هوی اکوسیستم می‌خوابد اما این به معنی افول کلی آن نیست.

در واقع در پی این اتفاق‌ها هایپ اکوسیستم کم شده و دیگر فضای رؤیایی یک شبه کارآفرین و میلیارد شدن کم‌کم رنگ باخته و افراد با چهره واقعی یک استارت‌آپ و فرایند پرزحمت و پررسیک پنج الی ۱۰ ساله‌ای که برای رسیدن به موفقیت باید طی کنند آشنا می‌شوند و می‌فهمند رویایشان به زودی نمی‌تواند محقق شود. در واقع نسل اول استارت‌آپ‌هایی که به نتیجه رسیدند مشخص کردند که فضای رؤیایی یک شبه و یک ساله رسیدن به موفقیت دیگر وجود ندارد. اما کلیت داستان این است؛ جای استارت‌آپ نماها امروزه خالی است. استارت‌آپ‌هایی که از ابتدا هدف داشتند، می‌دانستند به دنبال چه چیزی هستند و هم اکنون نیز در گوشه‌ای به فعالیت خود ادامه می‌دهند و به سمت جلو گام بر می‌دارند.

بررسی سه نوع شتابدهنده

به ناچار برای تحلیل یک فضا باید گریز کنیم به فضای مجهول داستان و بررسی کنیم در این فضا هنگامی که اما و اگرهای اولیه رفع شود آنگاه اکوسیستم‌ها به کدام سمت می‌روند. برای مثال اگر اکوسیستم آمریکا (سیلیکون ولی) و اروپا را تحلیل کنیم به سه نوع شتابدهنده خواهیم رسید و با بررسی آنها متوجه خواهیم شد نسل قبلی شتابدهنده‌های کشور ما نمونه‌هایی کپی شده از آنها هستند که بومی‌سازی نشده و به همین دلیل نیز شاید نتوانستند در فضای کشور دوام بیاورند.

دسته اول این شتابدهنده‌ها دولتی هستند که وابسته به دانشگاه و نهادهای کشورهای مختلف هستند. مدل کسب‌وکاری دسته دوم آنها به صورت واسطه‌گری است که با شناخت فروشنده، بازار و استارت‌آپ می‌خواهند آنها را به یکدیگر وصل کنند و مدل سوم هیبریدی است که یک بخشی از یک سو می‌آید بخش دیگری از جای دیگر.

در ایران شتابدهنده‌‌هایی که قصد کمک گرفتن از دانشگاه‌ها و نهادهای دولتی را داشتند نتوانستند موفقیتی کسب کنند؛ زیرا در مقابل پارک‌های فناوری و مراکز رشد قرار گرفتند و رقابتی بر سر منابع میان آنها شکل گرفت. این مراکز قدیمی‌تر هستند، سازوکارهای درست‌تری دارند و شبکه خودشان را از قبل ساخته‌اند. از طرفی شتابدهنده‌ها نوظهور هستند. بنابراین در این رقابت احتمالاً بازنده خواهند بود. هر شتابدهنده‌ای با یک جنگ و دعوایی در این رقابت توانسته صرفاً خودش را سرپا نگه دارد.

شتابدهنده‌های matchmaker‌ نیز با توجه به اینکه فضای صنعت در کشور برای سرمایه‌گذاری آماده نیست مورد اقبال قرار نگرفتند. در واقع ادبیات سرمایه‌گذاری در کشور سنتی است، سرمایه‌گذار می‌گوید من ۵۰ درصد هزینه می‌دهم درحالی که استارت‌آپ  نمی‌تواند این درخواست را قبول کند. بنابراین این شتابدهنده‌ها نیز به دلیل عدم تناسب در عرضه و تقاضا نتوانستند در کشور موفق باشند.

در مدل ترکیبی که یک مدل تجاری از شتابدهنده‌هاست؛ آنها طی هفت الی هشت سال در فضای آماده دنیا و در ایران ۱۰ تا ۱۵ سال به سوددهی می‌رسند. در ایران با توجه به اینکه هیچ‌کدام از شتابدهنده‌ها به این اندازه دوام نیاورده و سرمایه‌گذاری روی آنها نیز برای رسیدن به سوددهی بعد از ۱۰ سال طراحی نشده در این حوزه نیز توفیقی تا کنون در کشور حاصل نشده است. احتمالاً در آینده شاهد مدل جدیدی که به سازوکار کشور شبیه‌تر است باشیم تا شاید مدل جدید بتواند جای خالی این داستان را پر کند.

مزایا و معایب مدل سرمایه‌گذاری اکوسیستم فعلی استارت‌آپی کشور

اگر اکوسیستم را یک قیفی فرض کنیم که در ورودی آن شتابدهنده‌ها قرار دارند ایجاد خلل در فرایند رشد آنها باعث می‌شود ورودی این قیف کم شود و به طبع خروجی آن تحت تأثیر قرار گیرد. مجموعه‌ای از عوامل دست به دست هم دادند تا فضای حاکم بر اکوسیستم را این‌گونه که در حال حاضر هست شکل بدهند. با این حال معتقد هستم فضا رو به افول نیست.

برای تحلیل مزایا و معایب مدل سرمایه‌گذاری اکوسیستم فعلی استارت‌آپی کشور باید توجه کنیم که با تغییر فضای شتابدهنده‌ها و استارت‌آپ‌ها به تبع فضای کاری و سرمایه‌گذاری نیز تغییر کرده است. به دلیل نوسانات پول و کاسته شدن از ارزش آن بسیاری از افراد که پول داشتند، مثلا صاحبان صنایع و کسب‌وکار به فکر سرمایه‌گذاری افتادند و امروزه شاید جز فرصت‌هایی با ریسک بالا همچون سرمایه‌گذاری بر روی شتابدهنده‌ها در کشور فرصت دیگری وجود نداشته باشد؛ بنابراین ناگزیر مقداری از سرمایه به این سمت سرازیر شده و افراد فهمیدند اگر حساب شده وارد فضای سرمایه‌گذاری در حوزه شتابدهنده‌ها شوند می‌توانند سود خوبی کسب کنند.

در مجموع هنوز به مدل خاصی در سرمایه‌گذاری نرسیده‌ایم و سرمایه‌گذاری هنوز در کشور به صورت میلی صورت می‌گیرد و با توجه به وضعیت و اهداف سرمایه‌گذار ممکن است سرمایه‌گذاری اتفاق بیفتد یا خیر.

موج دوم اکوسیستم استارت‌آپی کشور در حال شکل‌گیری است. نسل اول استارت‌آپ‌ها ادبیات این اکوسیستم را شکل دادند که در طی این فرایند به صورت طبیعی تلفات زیاد بوده اما توفیقاتی نیز به دست آوردند و هم‌اکنون می‌توان گفت افرادی هستند که طی فرایند چهار پنج ساله مفهوم استارت‌آپ را درک کرده‌ و به عنوان ذخایر اکوسیستم و کسانی که می‌توانند در شکل‌گیری نسل دوم به عنوان مدرس تجربیات خود را ارائه و استارت‌آپ‌ها را راهنمایی کنند شناخته می‌شوند.

در واقع با وجود آنها این فرصت را داریم که در آینده سال‌های پر رونقی داشته باشیم. این مسیر هم مسیری نبود که بتوانیم با پرش به آن برسیم. برای رسیدن به این نقطه نسل اولی لازم بود که تجربه کسب کند و به تعبیری قربانی شود و فضا را برای شکل‌گیری نسل دوم  اکوسیستم استارت‌آپی فراهم کند. با کپی کردن، عقب‌افتادگی در این اکوسیستم را جبران نمی‌شد. در واقع این فضا باید به صورت جدی تجربه می‌شد و خوشبختانه این اتفاق رخ داده است.

در طی دو سال گذشته شاهد افول شکل‌گیری استارت‌آپ‌ها و همچنین رشد سرمایه‌گذاری‌های خرد خطرپذیر در کشور بوده‌ایم و قبل از اینکه به تحلیل چرایی این عوامل بپردازم فکر می‌کنم لازم است تا یک‌بار عوامل و نیازمندی‌های رشد یک اکوسیستم را مورد بررسی قرار دهم.

برای اینکه شاهد شکل‌گیری صحیح با امکان رشد در یک جامعه استارت‌آپی باشیم، باید زنجیره‌ای از منابع به درستی در کنار هم شکل بگیرند و این منابع در بخش استارت‌آپ‌ها شامل بخش‌های زیر است:

• بازار
•  منابع انسانی
•  پشتیبانی‌های عمومی از قبیل (حقوقی، دانشگاهی و …)
•  فرهنگ و فرصت‌های کارآفرینی
•  خدمات مالی از قبیل (وام‌دهی، سرمایه‌گذاری در سطوح مختلف، قوانین مالیاتی، بیمه‌ای و …)
•  قوانین (زیرساخت‌های قانونی و سرعت وضع قوانین جدید بر اساس تغییر روندها)

هر کدام از مشکلات مطرح شده را در دو بخش شکل‌گیری استارت‌آپ‌ها و همچنین عدم تمایل سرمایه‌گذاران به سرمایه‌گذاری تقسیم کرده و به بررسی آنها می‌پردازیم. به همین دلیل لازم است تا هرکدام از موارد مطرح شده را با نگاه دیگری مورد تحلیل قرار دهیم.

بازار

بسیاری از استارت‌آپ‌های تازه به بازار ورود پیدا کرده و همچنین در حال توسعه با بحث بازاریابی در کسب‌وکار با مشکلات جدی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و این مشکلات در سطح کلان به دو بخش اصلی (ورود به بازار، جذب مشتری‌های جدید) و پایین آوردن نرخ جذب مشتری در هنگام توسعه تقسیم می‌شوند.

بیشترین دلیل این مشکلات عدم وجود راهکارهای تبلیغاتی هدفمند و همچنین گرانی روش‌های تبلیغاتی سنتی ما هست؛ توجه به این مورد که هر کسب‌وکاری با هدف رشد سریع در اکوسیستم استارت‌آپی به بازار ورود پیدا می‌کند باید بتواند با استفاده از تبلیغات مبتنی بر تکنولوژی از قبیل شبکه‌های اجتماعی، ابزارهای بازاریابی و … در زمان کم با نرخ جذب معقول، رشد سریعی در جذب کاربر و تبدیل آن به مشتری داشته باشد اما در ایران با توجه به تحریم‌ها و عدم دسترسی صحیح به ابزارهای تبلیغاتی، تحلیلی و همچنین کارآمد نبودن ابزارهای بومی و در نهایت گرانی روش‌های سنتی بازاریابی در بسیاری از کسب‌وکارهایی که با سرمایه محدود به بازار ورود پیدا می‌کنند شاهد نرخ جذب بالای کاربر و در نهایت رشد بسیار کم در کسب‌وکارها هستیم.

منابع انسانی

مهاجرت، مهاجرت و مهاجرت یکی از عوامل بسیار مهم در جذب منابع انسانی کارآمد به شمار می‌آید. این امر در سه یا چهار سال گذشته آسیب جبران‌ناپذیری هم به کسب‌وکارهای اینترنتی ما و هم به کسب‌وکارهای سنتی ما زده است و افراد توانمند و جوان با موج به وجود آمده مجدد مهاجرت، از ایران می‌روند و با توجه به این موضوع که مهمترین دلیل موفقیت استارت‌آپ‌ها تیم و نیروی انسانی آن کسب‌وکار است، به شدت با خروج افراد توانمند روبرو هستیم.

دلیل دیگر در این بخش، فقدان تخصص و عدم توانمندی عموم خروجی دانشگاه‌ها بر اساس نیاز کسب‌وکارهاست، این امر دلیلی شد تا عموم استارت‌آپ‌های بالغ به جذب دانشجویان توانمند در سال‌های ابتدایی دوران دانشگاه و پرورش استعدادهای آنها در خود کسب‌وکار باشند و این امر پیچیدگی‌هایی در رشد کسب‌وکارها بویژه در بخش منابع انسانی ایجاد می‌کند.

پشتیبانی‌های عمومی

در هر بخش از شکل‌گیری کسب‌وکار، دولت وظیفه‌ای مشخص دارد و قبل از ورود به بخش‌های دیگر باید سعی کند ابتدایی‌ترین وظیفه خود را جهت ایجاد پله‌های شکل‌گیری و رشد برای کسب‌وکارها انجام دهد و این وظایف به دو بخش پشتیبانی‌های عمومی و بخش قوانین تقسیم می‌شود.

هر کسب‌وکار برای اینکه بتواند یاد بگیرد، تجربه کند و موفق شود به عوامل مختلفی نیاز دارد که از ابتدایی‌ترین عوامل آموزش صحیح است، در بالا نیز به این موضوع اشاره شد و با توجه به اهمیت این امر لازم است با دقت بیشتری به آن پرداخته شود. با توجه به این موضوع که آموزش‌های داده شده در عموم دانشگاه‌های ما با نیازهای بازار چه در بخش کارآفرینی و چه در بخش‌های تخصصی هماهنگی ندارد، نیاز به برگزاری رویدادها، دوره‌های آموزشی و خدماتی از این قبیل پررنگ‌تر می‌شود.

رویدادهایی از قبیل استارت‌آپ ویکند و … در سطحی با فرهنگ خاص خودش که به دانشجویان و افراد علاقه‌مند به کارآفرینی این فرصت را می‌داد تا علاوه بر آموزش‌های پایه، تجربه کار تیمی و همچنین راه‌اندازی کسب‌وکار را تجربه کنند، هر روز کمتر شده و با توجه به کم‌تجربگی افراد علاقه‌مند به کارآفرینی شاهد این هستیم که ورودی مراکز نوآوری و شتابدهنده‌ها بسیار پایین و با کیفیتی ضعیف‌تر از قبل روبرو شده و همین امر باعث شده تا ریسک سرمایه‌گذاری در بخش خصوصی تا حد زیادی بالا رفته و علاقه‌مندی سرمایه‌گذارها به خروجی شتابدهنده کم شود و در نهایت مدل کسب‌وکار شتابدهنده‌ها با چالش جدی روبرو شد. به همین دلیل توازن شکل‌گیری کسب‌وکارها و سرمایه‌گذارهای انجام شده با نیاز و پتانسیل بازار همخوانی درستی ندارد. در نتیجه بسیاری از تیم‌ها موفق به جذب سرمایه‌گذار نمی‌شوند و از سوی دیگر سرمایه‌گذارها به دنبال تیم‌های توانمند می‌گردند.

فرهنگ و فرصت‌های کارآفرینی

از دیگر عوامل مهم رشد اکو سیستم، خود استارت‌آپ‌ها هستند. فرهنگ جذاب ایجاد شده در بخش مدیریت کسب‌وکار و شرایط جذب نیروهای انسانی تا تغییرات سریع بر اساس فرصت‌های موجود. همان‌طور که مشاهده می‌کنیم، بسیاری از کسب‌وکارهایی که با تیم درستی شکل گرفتند و در حال رشد هستند این دو مورد را در کنار هم به خوبی مدیریت کرده‌اند.

یکی از عواملی که استارت‌آپ‌ها در یک سال گذشته آن را نادیده گرفته‌اند، رشد تکنولوژی‌های زیرساختی و اهمیت آن نسبت به چند سال گذشته است. رشد تکنولوژی و اهمیت نوآوری در کسب‌وکارهای مبتنی بر تکنولوژی یکی از عوامل ایجاد ارزش‌افزوده و همچنین تبدیل فرصت‌های بازار به فرصت‌های سرمایه‌گذاری است، در ایران همچنان شاهد این هستیم که کسب‌وکارهایی شبیه به هم و تکراری با ارزش‌افزوده بسیار کم، دائماً در حال ورود به بازار هستند و روزبه‌روز نیز شاهد شکست آنها هستیم، اما کسب‌وکارهایی که به ترکیب نیاز بازار و همچنین پاسخگویی تکنولوژی‌محور با خدمت نوآورانه پاسخ می‌دهند عموماً هم برای سرمایه‌گذارها جذاب‌تر هستند و هم در بخش رشد بازار از رقبای خود پیشی خواهند گرفت.

خدمات مالی

برای رشد کسب‌وکارها همیشه خدمات مالی از مهمترین عوامل رشد بوده است. چه در بازارهای سنتی و چه برای استارت‌آپ‌ها، خدمات مالی را می‌توان به  دو بخش خدمات عمومی بانکی مانند وام و خدمات سرمایه‌گذاری تقسیم کرد. با توجه به این موضوع که خدمات استارت‌آپ‌ها با بازگشت سرمایه بلندمدت روبه‌روست، اغلب خدمات وام‌دهی بسیار پیچیده و غیرمنطقی خواهد بود. به همین دلیل این بخش برای سرمایه‌گذاری بلندمدت جذاب‌تر است. طرح‌های بسیاری از سوی دولت ارائه و به کمک استارت‌آپ‌ها آماده شده است اما پیچیدگی فرایندها و عدم بلوغ استارت‌آپ‌ها، شرایط سرمایه‌گذاری خطرپذیر را بیش از این طلب می‌کند.

به نظرم با توجه مسائلی که بیان شد می‌توان نقاط ضعف و چالش‌های به‌وجود آمده برای شکل‌گیری و رشد استارت‌آپ‌ها را بهتر و موشکافانه بررسی کرد تا شاید به کمک همدیگر بتونیم این زنجیره به هم متصل را روزبه‌روز بهتر و محکم‌تر کنیم. امیدوارم در مقاله بعدی با توجه به موضوع انقلاب صنعتی چهارم بتوانیم نگاه دقیق‌تری به چرایی اهمیت رشد در اکوسیستم استارت‌آپی کشور داشته باشم.

پویا کندری، مدیرعامل شتابدهنده فارابی | فضای استارت‌آپی ایران نیز مانند کشورهایی که در این حوزه پیشروتر از ما هستند، دچار جو و هیجانی شد که خیل عظیمی از افراد به سمت آن هجوم آوردند. این هجوم، به علت نرخ بالای بیکاری، کمی بیشتر از حد معمول نیز بود. طبیعی است که پس از مدتی افراد ذیل از این فضا کم کم محو شوند:

• افرادی که شخصیت هیجانی داشتند و مطالعه در این حوزه نداشتند.
• افرادی که به قصد سرمایه‌گذاری سنتی و با نرخ سود مشخص وارد شده بودند.
• افرادی که استارت‌آپشان شکست خورد و انگیزه‌ای برای ادامه کار در این حوزه نداشتند.
• مهاجرت مهاجرت مهاجرت
• و افرادی که کاری برای خود در این فضا نتوانستند دست و پا کنند.

در نتیجه این صحبت استفاده از لفظ «افول» شاید کمی مغرضانه باشد. اما خلوت‌تر شدن و ماندگاری افراد با پشتکار و دانش بیشتر را می‌توان قبول کرد.

البته نمی‌توان افول مدل قبلی شتابدهنده‌ها را دلیل افول فضای استارت‌آپی کشور دانست. اکوسیستم استارت‌آپی کشور شامل بازیگران متعددی است و شتابدهنده‌ها نیز در سال‌های اول همانند سایر بازیگران این حوزه ممکن است فعالیتشان دارای نقایصی بوده باشد اما ملاکی که باعث می‌شود همگی خود را بتوانند ثابت کنند، گذر زمان و عملکردشان است. باید گفت در شتابدهنده‌های کشور استارت‌آپ‌های خوبی نیز شکل گرفته‌اند که امروز بخشی از خدمات مهم را به ایرانیان عرضه می‌کنند.

.

معایب و مزایای مدل‌های سرمایه‌گذاری فعلی در اکوسیستم استارت‌آپی

• نگاه سنتی سرمایه‌گذارانی که پتانسیل بالایی در سرمایه‌گذاری جسورانه دارند باعث شده که همچنان دیالوگ سرمایه‌گذار و کارآفرین در مدل‌های سنتی اجرا شوند. ما بسیار شاهد این موضوع بوده‌ایم که سرمایه‌گذاران پیشنهاد درصدهای بسیار بالا برای مالکیت داده‌اند؛ درحالی که این موضوع ساده‌ترین ادبیات سرمایه‌گذاری جسورانه است که بایستی با درصد پایین وارد شوند یا برای مثال همچنان تضامینی خارج از عرف سرمایه‌گذاری جسورانه از برخی کارآفرینان طلب می‌کنند.
• ارزشگذاری‌های نجومی شاید بزرگترین لطمه در سال‌های اولیه برای حوزه سرمایه‌گذاری جسورانه بود. اعدادی به دور از واقعیت و فقط برای شلوغ کردن فضا که همانند یک شمشیر دو لبه برای یک دسته سودآوری ایجاد کرد و برای سایر افراد فعال در اکوسیستم، زیانی بلندمدت ساخت.
• این فضا برای کارآفرینانی که به دنبال نوآوری بودند بسیار جذاب است. ارزش‌آفرینی در حوزه‌های دیگر شاید کمی ساده‌تر و کلاسیک‌تر قابل انجام باشد اما افرادی که به غیر از سودآوری به دنبال آیتم نوآوری نیز هستند در سال‌های اخیر در این حوزه توانستند استعدادی را نشان دهند که از لحاظ شخصیتی نیز اغنا شوند.
• پیشرو بودن ایران در منطقه واقعیتی است که شاید باورش برای اکوسیستم استارت‌آپی ایران سخت باشد. اما اگر در کشورهای حاشیه خلیج فارس، شرق ایران (به جز پاکستان)، شمال و غرب ایران گشت‌وگذاری داشته باشیم، متوجه می‌شویم سطح فناوری و توسعه‌یافتگی استارت‌آپ‌های ایرانی یک سروگردن از این کشورها بالاتر است. منتهی از آنجا که همیشه ما به دنبال زدن خودمان هستیم و خودباوری را از دست داده‌ایم، فکر می‌کنیم که همچنان مرغ همسایه غاز است! در صورتی که این مرتبه غاز دست ماست و همسایه هم این موضوع را خوب فهمیده است.

علی عمیدی، مدیرعامل کارن کراد | زمانی می‌توان در مورد افول یا رشد اکوسیستم استارت‌آپی نظر داد که بتوان عوامل مؤثر بر رشد یا افول آن را به درستی شناسایی کرده و آنها را بر بستر شرایط کلان اقتصادی تحلیل کرد. در این نوشتار سعی بر این دارم تا کمی با این منطق، حال و روز اکوسیستم استارت‌آپی را بررسی کنم. این اکوسیستم از بازیگرانی به وجود آمده که کارایی هر کدام نقشی در موفقیت این ساختار نوظهور دارند. سه بازیگر اصلی را به صورت خاص بررسی می‌کنم: ۱- کارآفرینان ۲- سرمایه‌گذاران ۳- شرکت‌های بزرگ و صنایع.

در ابتدا استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های نوپا

استارت‌آپ‌ها یا کارآفرینان به عنوان پیشران این اکوسیستم دارای نقشی اساسی هستند حال آنکه می‌دانیم این بعد دارای نرخ شکست بالایی هستند و شاید در ابتدای به وجود آمدن پازل‌های اولیه اکوسیستم همه بر این باور بودند که تعداد قابل توجهی از استارت‌آپ‌ها طی پنج تا هفت سال آینده به شکست بر می‌خورند.

دلایل این شکست در حالت کلی تقریباً منطبق بر دلایل شکست استارت‌آپ‌های سایر اکوسیستم‌های فعال دنیاست حال آنکه امروز که پنج سال از آن روزهای نخست گذشته، با این مهم روبه‌رو شدیم و این موضوع نباید ما را ناامید کند. به نظر من ما داریم نتایج سال‌های قبل خود را می‌بینیم و این موضوع را باید با تغییر رویکردهایی که ناشی از مطالعه سرنوشت استارت‌آپ‌های شکست خورده است، از ناامیدی به امیدواری آگاهانه تغییر داد.

در واقع با شرایط کشور، نیازها و تجربیات قبلی‌مان باید نوع نگاه فرصت‌شناسانه خود را تغییر دهیم و کارآفرینانمان باید به سمتی حرکت کنند که فرصت منطبق‌تری با نیازهای کشور شناسایی کنند.

طبیعی بود در ابتدای راه به سمت پیاده‌سازی مدل‌های کسب‌وکاری موفق جهان برویم و این موضوع ما را از نگاه عمیق‌تر به موضوعات قابل پیاده‌سازی درباره شکل‌گیری استارت‌آپ دور کرد که به نحوی طبیعی هم بود ولی امروز بیشتر باید به سمت‌وسوی نیازهای صنایع، شرکت‌های بزرگ و نیازهای اساسی‌تر مردم (به‌واسطه شرایط کلان اقتصاد) حرکت کنیم و این پوست‌اندازی را تغییر نسلی از استارت‌آپ‌های خدماتی سطح یک به استارت‌آپ‌های تکنولوژی محور و میان رشته‌ای قلمداد کرد.

سرمایه‌گذاران

این موضوع را در سه سطح می‌توان تحلیل و بررسی کرد. نخست از حیث روش‌های تأمین مالی و انواع سرمایه‌گذاران، در این مورد مدل‌های متعددی برای سرمایه‌گذاری استارت‌آپ‌ها شکل گرفته است: شتابدهنده‌ها، سرمایه‌گذاران فرشته، انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری، به زودی تأمین مالی جمعی و شرکت‌های دانش‌بنیانی که ورود آنها به بازار سرمایه کند و با سختی همراه بوده است. این مدل‌ها از نقطه صفر به وجود آمده‌اند، بارها سعی و خطا شده و به اشتباهات و مشکلات آنها واقف شده‌ایم. باید مدل‌ها را اصلاح کنیم و شرایط خودمان را با شرایط فعلی به‌روز کنیم. به نظر می‌رسد در مدل‌های شتابدهی به صورت خاص باید به سمت شتابدهنده‌های تخصصی و شرکتی حرکت شود به جای شتابدهنده‌های عمومی کسب‌وکار.

از حیث نقدینگی به دلایل فشارهای اقتصادی حاکم بر کشور قدرت پذیرش ریسک توسط سرمایه‌گذاران کاهش یافته که این موضوع هم بر تعدد سرمایه‌گذاری‌ها تأثیر منفی داشته است. البته این را هم در نظر بگیریم که تجربه سرمایه‌گذاران نیز بالا رفته و برخی از سخت‌گیری‌های موجود برای سرمایه‌گذاری سختی منطقی‌ای برای کارآفرینان برای شناسایی فرصت‌های کارآفرینانه رقم زده است. موضوع آخر بحث فروش سهام است. به نظرم یکی از کلیدی‌ترین مواردی که می‌تواند روح تازه‌ای در اکوسیستم کارآفرینی بدمد خرید سهام سرمایه‌گذاران و تزریق پول با این مدل به آنهاست. این موضوع به عنوان تکمیل‌کننده چرخ دنده‌های این اکوسیستم بسیار حائز اهمیت است.

شرکت‌های بزرگ و صنایع

اهمیت این بخش از اکوسیستم را از سه منظر می‌توان تحلیل کرد. اول آنکه در نقش به وجود آورنده استارت‌آپ‌های نسل نو می‌توانند عمل کنند و دوم آنکه به عنوان همکار (شراکت در درآمد) و بازوی توسعه بازار یک استارت‌آپ نقش ایفا کنند و سوم به عنوان سرمایه‌گذار یا خریدار سهام سرمایه‌گذاران مراحل قبل عمل کنند.

در موضوع اول این نیاز شکل گرفته و به سرعت، صنایع و شرکت‌های بزرگ به این نقش خود پی برده‌اند و در این راستا برنامه‌هایی را در دست اجرا دارند. در مورد موضوع همکاری با استارت‌آپ‌ها نیز چشم‌اندازهای خوبی در کشور دیده می‌شود و این همکاری‌ها در حال شکل‌گیری است و به نظر می‌آید می‌توان به درآمدهای حاصل از همکاری استارت‌آپها با بخشی از بدنه سنتی بازار امیدوار بود.

در مورد موضوع خرید سهام یا سرمایه‌گذاری اما حال ما آنچنان که باید خوب نیست! این موضوع از آن جهت اساسی است که چرخه سرمایه‌گذاری سرمایه‌گذاران تخصصی نظیر شتابدهنده‌ها و وی‌سی‌ها و …. با این خرید سهام‌ها یا سرمایه‌گذاری‌های بزرگ تکمیل می‌شود و اگر این اتفاق همچنانی که امروز شاهد آن هستیم متعدد و پایدار نباشد دل و رمقی برای سرمایه‌گذاران مراحل اولیه باقی نمی‌ماند که بتوانند یا بخواهند سرمایه‌گذاری‌های خود را ادامه دهند.

این مورد جز مواردی است که قانون‌گذاری و حمایت بخش دولتی از این سرمایه‌گذاران اولیه نقشی بسیار اساسی دارد و تضمین‌کننده ادامه و بقای اکوسیستم نیز تلقی می‌شود. با این حال نه تنها به خاطر استارت‌آپ‌ها بلکه به دلایل متعدد اقتصادی این مهم با مشکلات متعدد روبه‌رو است. عموم شرکت‌های بزرگ و صنایع امروز با بحران‌های نقدینگی و … مواجه هستند و این موضوع ورود آنها را در این بخش با سختی مواجه کرده است و این مجموعه‌ها بیشتر با استراتژی بقا جلو می‌روند تا استراتژی توسعه! مادامی که شاکله اصلی اقتصاد ما اصلاح نشود و رکود و تورم بالا دو مشخصه اصلی حال اقتصاد ما باشد نمی‌توان انتظار شق القمر از اکوسیستم نوآوری داشت!

در انتها جمع‌بندی من این است که اکوسیستم استارت‌آپی یک روش جدید را برای پیشبرد اقتصاد به ایرانیان پیشنهاد می‌دهد. دیر یا زود باید همه ما با آن هماهنگ شوند و نمی‌توان در محیطی که شرایط اقتصادی نابه‌سامان دارد فرض کرد که به صورت مستقل می‌توان پیش رفت. حال اکوسیستم دقیقاً همان گونه‌ای است که از ابتدا حدس می‌زدیم شده است. چیز جدیدی بوجود نیامده، فقط امیدواری ماست که به واسطه تکرر اتفاقات نابه‌سامان دچار تردید شده است.

این امید می‌تواند کلیدی‌ترین عامل در رشد یا افول این اکوسیستم باشد! باید مواظب گزاره‌های خود کام بخش باشیم. گزاره‌هایی که خودشان باعث خودشان هستند و نتیجه را برای ما منفی می‌کنند! توقع ما از اکوسیستم استارت‌آپی در صورتی که منطبق بر واقعیت باشد باید گواه آن باشد که نسبت به سایر حوزه‌های اقتصادی خوب و قابل قبول عمل کردیم! اکوسیستمی سرشار از تجربیات جدید و استراتژی‌های نو! اکوسیستمی سرشار از امید اصلاح کشور به دور از دولت مردان و سیاسیون! اقتصادی مبتنی بر نیاز مردم و سرمایه‌های مردم! و این است پایان نوشتار من که افول با پوست‌اندازی و اصلاح متفاوت است و ما واقع‌بین‌تر و باتجربه‌تر خواهیم شد! کما اینکه از پنج سال پیش جلوتریم!